UNESCO بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در فهرست جهانی آثار تاریخی

| آبان ۱۰, ۱۳۹۲ | 0 Comments

یكی ازآثار تاریخی ایران كه اخیرا در فهرست جهانی آثار تاریخی به ثبت رسیده است، مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی است. مجموعه ای مشتمل بر ساختمان هایی با سبك های معماری آذری و اصفهانی كه همه از شاهكارهای معماری ایران در دوره صفویه به شمارمیآیند.

هسته مركزی و اولیه این مجموعه آرامگاه شیخ صفی است. ساختمان های پیرامون آرامگاه یا گنبد دربرگیرنده خانقاه چینی خانه، آرامگاه شاه اسماعیل و بی بی آغاماه منیر، حرم خانه، جنت سرا، تالار تنبی و چله خانه است.

بقعه شیخ صفی

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی، پس از فوت وی در سال ۷۳۵ (هـ . ق) به دستور شیخ صدرالدین موسی در مدت ۱۰ سال ساخته شد. قسمت اعظم جدار برج، با طرح های هشت گوش كاشی آبی در متن آجر سرخ رنگ تزیین شده و در داخل آنها كلمات (الله الله) به خط بنایی با كاشی آبی و با مهارت تعبیه شده است.

بالای قسمت اصلی استوانه ای در یك حاشیه عمیق كتیبه ای به خط كوفی شاخ و برگ دار با كاشی قهوه ای رنگ تعبیه شده و در زیر آن، كتیبه دیگری از آیات قرآنی به خط نسخ و بركاشی سفید نوشته شده است. این بنا در ابتدا به صورت بنای آزادی بود كه ورودی عالی در شمال و پنجره ای عالی در جنوب داشته است.

كف مقبره هشت گوش با سنگ سفید و كاشی های خشتی رنگین به رنگ آجری پوشیده شده و دیوارها تا ارتفاع ۳۰/۲ متری دارای پوشش ازاره چوبی و به وسعت ۵۰ سانتیمتر بالاتر سیمان كاری است. با توجه به بررسی های به عمل آمده ازاره بنا در اصل با كاشیكاری بسیار نفیسی پوشش یافته است.

سیمانكاری ازاره نیز در اصل باید جای كتیبه كمربندی بنا بوده باشد بعد از این قسمت سطح دیوارها با محل انتقالشان به گنبد، گچکاری شده و بر روی گچکاری شده و بر روی گچکاری پرده نقاشی، با نقاشی های اسلیمی در هم بافته میخکوب شده است و تعداد بی شماری گل وبوته و شاخ و برگ مطابق سبک معمولی دوره صفویه، دارد.

سنگ قبرفعلی شیخ صفی، از مرمر سفید است که بر روی آن صندوق بسیار عالی خاتم کاری و منبت کاری قرار گرفته است. در این محل چهار قبر از شیخ صفی الدین، سلطان حیدر، شیخ ابراهیم فرزند خواجه علی سیاه پوش و شیخ صدرالدین موسی قرار دارد.

مرمت های انجام شده در بنا عبارت از ازاره چوبی مربوط به صد سال قبل، پایه سنگی ازاره بیرونی بنا و مرمت كاشیكاری بیرونی گنبد مربوط به ۱۳۲۰ (هـ . ق) و تعمیرات اساسی ضریح چوبی مربوط به سال ۱۳۶۱ (هـ . ش) است.

بقعه شاهاسماعیل صفوی

اتاق آرامگاه دارای یك طرح تقریباً مستطیل شكل به ابعاد ۳ متر در ۵ متر و ۲۵ سانتی متر وبر فراز آن، پوشش گنبدی قرار دارد. كف اتاق با سه نوع كاشی مختلف با گل های آبی، زرد، سیاه، سفید و سبز زینت یافته و دیوارها تا ارتفاع ۶۹/۱ متری با كاشی های خشتی آبی سیر كه بر روی آن ها گل های طلایی به كار رفته، پوشیده شده است.

صندوقچه چوبی مرقد شاه اسماعیل، هدیه ای از همایون امپراتور مغولی هند است كه تمامی آن به صورت بسیار زیبا و بدیعی منبت كاری شده است.

در این تزئینات، صدها قطعه زیبا از عاج، چوب و صندل به كار برده شده است. بیشتر عاج كه بهصورت مشبك بریده شده بر روی ابریشم سرخ رنگ نصب شده و در بعضی از قسمت ها با قطعات فیروزه دانه نشان شده این صندوق كه با گل و بوته های عاجی مزین شده ازارزشمندترین نمونه های موجود در ایران است.

قسمت فوقانی مقبره شامل یك استوانه آجری است كه به طرز نامناسبی بر روی یك قاعده چندضلعی نامنظم قرار داده شده است. این استوانه قطری بزرگتر از قاعده چند ضلعی زیری ندارد. تمامی قسمت استوانه ای تا راس گنبد با تركیبی از كاشی های خشتی و كاشی های معرق و معقلی پوشیده شده است. این مقبره و گنبد، در عهد شاه عباس دوم به سال( ۱۰۵ هـ . ق) ساخته شد.

مسجد جنت سرا

در سمت چپ سرسرای ورودی، مسجد جنت سرا قرار گرفته است. جنت سرا به صورت فضای ۸ ضلعی طراحی شده و بدون محراب است. چنین به نظر میرسد كه فضای جنت سرا بیشتر برای انجام امورمراسم صوفیانه و گرفتن مجالس سماع عارفانه بوده و سنگ میدان یا آن هنوز در مجموعه بقعه شیخ صفی الدین موجود است.

مسجد جنتسرا در گذشته دور دارای سقف گنبدی بوده كه پس از فرو ریختن در دوره قاجاریه، سقفی چوبی و مسطح روی آن ایجاد شد كه بر ۱۶ ستون چوبی استوار شده است. مسجد جنتسرا ازنمای بیرونی مشرف به صحن داخلی سرسرای عظیمی است كه در مقابل آن پنجره مشبك گرهچینی نصب شده و در جناحین آن دو نیم قوس در ورودی اتاق متولی قرار دارد.

قندیل خانه

این بخش درحقیقت قسمت اصلی بناست و دقیقاً رو به روی سرسرای ورودی در دو طبقه قرار گرفته است. پنج پنجره چوبی در طبقه فوقانی و پنج پنجره در زیر آن نمای بسیار زیبایی را به قندیل خانه بخشیده است.

چینیخانه

چینیخانه در قسمت شرقی قندیل خانه یا رواق اصلی قرار گرفته كه با دو ورودی باریك یا دارالحفاظ ارتباط مییابد.

ساختمان چینی خانه دارای چهار شاه نشین و طاق نماهای فوق العاده زیبا و نفیس از نوع مقرنس گچی است كه روی آن نقاشی و طلاكاری شده است. هماهنگی و توازن رنگ ها با سطوح مقرنس از اسلیم و گل های مختلف منظره ای شگفت انگیز را ایجاد كرده است. این مكان در دوره صفویه محل نگهداری ظرف های زرینه، سیمینه و ظروف سفارشی شاه عباس اول ازكشور چین بود.

مجموعه شیخ صفی اردبیلی دارای چهار حیاط بود: حیاط باغچه، حیاط بزرگ كه مجموعه بناهای اصلی دورآن قرار دارند، حیاط كوچك، فضایی بین دو حیاط باغچه و حیاط بزرگ و حیاط جنوبی یاشهیدگاه، دیگرفضاهای مهم این مجموعه عبارتند از: مقبره شیخ صفی، مسجد جنت سرا، چینی خانه، حرمخانه، شاه نشین، مقبره شاه اسماعیل و چند فضای دیگر.

ورودی اصلی بنا، به میدان بزرگ و چهارگوش به نام میدان بازار باز میشد كه در آن فعالیّت های بازرگانی صورت میگرفت. سر در با شكوه اصلی بنا در این میدان بود. حیاط باغچه باعرضی حدود ۲۷ متر و طولی بین ۸۹ و ۱۱۰ متر با طراحی باغ های ایرانی ساخته شده بود.  این حیاط محل استقرار زوار بود و آن ها در ایوانچه های كوچك تعبیه شده، اسكان دادهمی شدند.

آشپزخانهای در این حیاط قرار داشت كه برای طبخ غذای زوار و مستمندان مورد استفاده قرار میگرفت. روایت است كه شاه عباس در روز سه بار نذری می داد.

حیاط كوچك بین دو حیاط باغ و حیاط بزرگ، نقش واسطه ای داشته است. پس از دو حیاط یاد شده، حیاط بزرگ قرار دارد، اضلاع حیاط ۳۱ متر در ۱۶ متر است. فضاهای اطراف این حیاط هیچیك شبیه به هم نیستند. در بخش متمایل به قبله یا ورود به حیاط ۹ طاقنما دیده میشود.

دیوار طرف مقابل آن به آرامگاه شیخ صفی محدود می شود. در ضلع غربی مسجد جنت سرا و در ضلع شرقی اتاق های متوالی واقع است. در وسط حیاط نیز حوضی كوچك و زیبا به چشم میخورد.

بخشهای مختلف مجموعه

آن گونه كه بیوك جامعی به نقل از كتاب “صریح الملک” بیان كرده است. بخشهای مختلف بقعه شیخصفی الدین عبارتند از:

  1. حرم ودارالحفاظ
  2. مقبره شاهزادگان در سمت شرقی دارالحفاظ
  3. ایوان بزرگ رو به قبله دارالحدیث كه از آثار دوران شاه اسماعیل اول است و در دو جانب غربی و شرقی آن مقبره های مسقفی از اولاد و مشایخ صوفیه قرار داشت.
  4. چلهخانه های قدیم و جدید و محل جلوس شیخ صفی الدین بود.
  5. مقبره مادر شاه طهماسب
  6. مقصورهای در برابر ایوان دارالحدیث
  7. محوطه شهیدگاه در شمال گنبد دارالحدیث
  8. محل جلوس شیخ صدرالدین موسی
  9. بیش از ۴۰ حجره
  10. صفه مزارهای برخی از امیران و سران خاندان صفوی
  11. نانواخانه یا آشپزخانه

۱۲٫آشپزخانه و دیگخانه و حجره های متعلق به آن و ایاغ خانه

  1. حجره رو به مزار شیخ صفی الدین كه آرامگاه مشایخ صوفیه بود.
  2. شربتخانه در كنار چشمه آبی مشتمل بر حوض و محل پختن حلوا و شیرینی.
  3. خوانچه خانه و انبار با حجرههای فوقانی و تحتانی
  4. دفترخانه شامل دهلیز و خانه و محوطه ای میان شربت خانه و خوانچهخانه
  5. نقارهخانه كه زیر سقف آن سقاخانه بود و در پشت آن حمام و برخی خانه های متعلقه قراردارد.
  6. هیمه خانه و زمینی در اطراف آن
  7. فضای بیرونی درآستانه كه درمقابل آن كوچه و دكانها قرارداشت.

برای دانلود فایل گزارش کامل UNESCO به زبان انگلیسی اینجا را کلیک کنید.

منبع: سایت دارالارشاد

Filed in: گزارش
×

Post a Comment