تزئین ومعماری بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

| آذر ۲۵, ۱۳۹۵ | 0 Comments

 

مهرداد جلیلی کیا

کارشناس ارشد تاریخ اداره کل فرهنگ وارشاد اسلامی استان اردبیل

 

چکیده:

       بناي بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي علاوه بردارابودن جذبه روحانيت وطرز معماري مخصوص از  یک نقطه نظر حاوي ، نمونه هايي از صنايع مختلف دارای  اهميت فوق العاده بوده ومزیتي برساير ابنيه تاريخي دارد زيرا درقسمت هاي داخلي وخارجي اين بنا علاوه بركاشيكاري وخطوط معرق بي مانند نمونه هايي از نقاشي هاي مختلف وگچ بري ونقره كاري وحجاري هاي بديع وبي نظير در روي سنگهاي مرمر مشاهده مي شودكه هريك به نوبه خود از كارهاي استادان ماهر مي باشد . اينك هريك از اين گنجينه هاي گرانبها بطور مجزا بررسي مي شود. بقعه شيخ صفي الدين اردبيل از مهمترين آثارتاريخي عصر صفوی اردبيل است كه از بناهاي كم نظير تاريخي ايران وجزو ۵ اثر شاهکار تاریخی ایران و از لحاظ صنعت جزو شاهكارهاي معماري وكاشيكاري سده ی  هشتم هجري قمري وسال هاي پس از آن است .

واژگان کلیدی: اردبیل ، صفویه ، خانقاه وبقعه شیخ صفی الدین.

مقدمه:

فصل جدید تاریخ اردبیل در دوره اسلام از زمان حیات عالم ربانی وعارف شهیر شیخ صفی الدین اردبیلی آغاز می شود . درعهد شیخ صفی این شهر اهمیت دیگر یافت وآن ، اشتهارش به نامهای دارالعرفان و دارالارشاد ودر عهد نوه شیخ یعنی خواجه علی سیاهپوش عنوان دیگری هم به عناوین این شهر افزوده شد وآن عنوان دارالامان بود.

علومقام معنوی شیخ صفی الدین و پیروی فرزندانش از طریقت پدر و جدشان موجبات جلب وجذب مردم وبه ویژه صوفیان از اقصی نقاط ایران و جهان بویژه آناتولی و… بسوی این خاندان وخانقاه اردبیل فراهم شد.تا اینکه نزدیک به دو قرن پس از شیخ صفی شاه اسماعیل اول نواده او که خود به نام « مرشد کامل » ملقب بود با استفاده بهینه از قدرت ونفوذ مذهبی جد وخاندان خویش قدرت سیاسی را مکمل قدرت مذهبی قرارداد و حکومت صفویه را رسما درایران تأسیس کرد. با ایجاد سلسله ی صفویه که مسقط الراس و سلسله جنبان آن شهر اردبیل بود این شهر در اندک زمان حیات قدرتمند معنوی ، سیاسی ، واجتماعی ، اقتصادی خود را در سطح کشور و منطقه بدست آورد و ام القراء ایران شد . و در این میان بقعه شیخ صفی زیباترین بقعه زیارتگاهی و خانقاهی آن عصر بود البته به گواهی سیاحان ، جهانگردان  و مورخان آن عصر .

 

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی:

 

قسمت اصلي بقعه درزمان شيخ صدرالدين موسي ساخته شده كه نخستين بار شاه طهماسب آنها رابه صورت مجموعه اي واحد درآورد . وبعدها شاه عباس کبیر سبب افزودن بناهاي مهم به اين مجموعه واصلاحاتي درآن گرديده است وبناي آن قريب به ده سال بطول  انجاميده است.[۱]

       مورخان نوشته اند : شيخ صفي­الدین درخانه اش كه بيرون دروازه اسفريس بوده است به خاك سپرده شده ، خانه اي كه به « بله يوسف» مشهوربوده وشيخ درآنجا خلوت مي نموده است ، بنابراين مؤلف صفوه الصفا دركتاب خود مي نويسد: «… مرقد منور آن مقام باشد كه خانه بود كه در جنب خلوتخانه قدس سره و باغچه ، حوض وميان خلوت سراي عام ومزار مريدان بود… جایي كه شيخ درمرض وصحت ، استراحت آنجا مي كردي وآن مقام است كه شيخ را به هر آن موضع وجدي شده بود وفرمودي : كه از فيضي كه نازل شد بدين مقام نصيبي رسيد. »[۲]

     هنگامي كه شيخ در روز دوشنبه ۱۲محرم ۷۳۵ هجري قمري درمي گذرد ، جنازه اورا زيردرخت بيد خانه اش دفن مي كنند .بناي اصلي مقبره شيخ ، كه گنبد الله الله و قسمتي از حرمخانه مي باشد در زمان  شيخ صدرالدين  موسي ساخته  شده و كاشيكاري هاي آن  هم از قديمي ترين كاشيكاري هاي بقعه  به  شمار مي رود.[۳] 

     بنابرنوشته هاي آدام اولئاريوس كه درنيمه اول سده هفدهم ميلادي برابر با يازدهم هجري قمري به ايران مسافرت كرده است معتقد است كه نقشه وطرح ساختمان را شيخ صدرالدين ، به شكل معجزه وديدن تصويري دررويا مشخص نموده است ودرسفرنامه خود مي نويسد:«… شاه صدرالدين پس از مرگ پدرش ، اين بقعه راتوسط استاد معماري كه با خود از مدينه آورده بود باب هايي گران ساخت مي گويند كه طرح و شكل چنين بنايي مربوط به معجزات شاه صدرالدين مي شود كه مانند پدرش صاحب كرامات بوده است .اوبه استاد معمار دستورمي دهد چشمان خود را ببندد ، معمار مزبور درحالت روحاني تصوير ساختمان را در ذهن خود مشاهده مي كند كه همان راپايه وطرح كار خود قرارمي دهد ومبادرت به ساختن آن مي كند..[۴] »

       شيخ صدرالدين ، درساختن وتعمير مرقد پدر ومادر سعي بليغ كرد، بطوريكه درتاريخ شاه اسماعيل وشاه طهماسب آمده : «… وهم درآن اوان شيخ صدرالدين موسي مرقد والده ماجده خويش راتعمير فرموده بقدر استطاعت درزينت آن مزار فايض الانوار سعي بليغ نمود وابواب فوايد وعوايد از تأسيس آن روضه متبركه برروي روزگار گشوده گشت ويكي از شعرا در وصف آن روضه سپهر انتما گفته :

بر افروخت گرد  مزار  پدر                          به  اندك  زمان  آسمان  دگر

پي  مرقد  آن   امام   زمان                          زمين جمع گرديد وشد آسمان

      واز آن پس به وسيله فرزندان شيخ صدرالدين موسي ، روز بروز بررونق وآباداني آن افزوده گشت.[۵]

     بعداز شيخ صدرالدين موسي ، سلاطين صفوي قسمتهاي ديگري رانيز به بقعه اضافه كرده اند ازجمله :  حياط ذوزنقه اي شكل بزرگ ، رواق فعلي ، مقبره شاه اسماعيل وگنبد مربوطه آن ، چيني خانه ، مسجد جنّت سرا، چراغخانه ، چله خانه ، مقبره سلاطين صفوي ، شهيدگاه … [۶]

     بقعه شيخ صفي الدين در جنوب شرقي ميدان عالي قاپو قرارگرفته است. اين ميدان دردوره صفويه وسيع تر از امروز بوده وطول وعرضي به اندازه ۱۵۰×۳۰۰ قدم داشته است ومعروف است كه درزمان شاه  عباس ، شيخ ابدال متولي بقعه ، اين ميدان را با دري به چهار سوي بازار اردبيل مربوط ساخت . درآن زمان اطراف ميدان را مغازه ها ودكه هايي تشكيل مي داده وساختمان حكومتي اردبيل نيز درگوشه ميدان بوده است.[۷]

     تمام مغازه ها ودكه هاي اطراف ميدان ، در گذشته جزء موقوفات بقعه بوده اند اما اكنون وضع اين موقوفات به هم خورده وچندمغازه محدود راجزء موقوفات مي توان به شمار آورد. راهروي بقعه از دري كه به طول  ۶ متر وعرض ۴ متر واز دولنگه چوبي به ضخامت ۱۰سانتي متر شاخته شده  مي باشد .اين در قبلاً كاشيكاري شده بود، ولي در تعميرات مختلف از ميان رفته است . دروسط اين كاشي ها كتيبه اي به شرح زيربوده است : « قد اتفق الفراغ من هذه العماره الشريفه الرفيعه ، في ايام دولت خاقان الاعظم والسلطان المعظم ، مالك الرقاب العرب والعجم ، السلطان بن السلطان شاه عباس الصفوي الموسوي الحسيني بهادر خان خلدالله ملكه وسلطانه ، افاض الله علي العالمين بره وعدله واحسانه ، به سعي اميرالكبير المويد به تاييد الملك المنان . نظر عليخان المتولي ۱۰۵۷ه.ق »[۸]

        حياط بزرگ ، درانتها بوسيله در ديگري كه از سنگ مرمر شاخته شده است به دالان روبازي منتهي مي شود كه طول آن ۱۵متر وعرض آن ۶متر است. درهايي درسمت شرق وغرب اين دالان آنرا به ترتيب به چله خانه وشهيدگاه مربوط مي كند .چله خانه هم اكنون ويران شده ولي درگذشته ، صوفيان براي تزكيه نفس به مدت چهل روز دراتاقهاي آن روزه مي گرفته اند . درضمن آثاري از كاشيكاري قديمي در چله خانه ديده مي شود  و انتهاي اين دالان ، دري به صحن اصلي بقعه دارد . صحن اصلي حياط مستطيل شكلي به ابعاد ۱۰/۱۶× ۴۰/۳۰ متراست كه آثار حوضي با۱۲ترك درآن خودنمايي مي كند ودرعهد شاه طهماسب اول ساخته شده است. دردوقسمت شرقي وغربي صحن حياط ، دو رواق به اتاقهاي ضربي قراردارد . ساختمان غربي به نام دارالمتولي ، محل زندگي وچله خانه بوده وساختمان شرقي به نام جنّت سرا ، ويژه مراسم عبادي وعرفاني بوده كه داراي گنبدي است كه قطر دهانه آن ۲۰/۱۶ متر مي باشد كه دردوره قاجاريه به مسجد تبديل شده است. درجلوي رواقهاي شرقي وغربي ، دوپنجره مشبك چوبي قديمي كه نمونه اي از هنر صنعتگران ايراني است تعبيه شده وپايه هاي طرفين اين پنجره ها از نوع كاشيكاريهاي قديمي وعالي است وداراي  كتيبه هايي:  كتيبه ی بالاي دركوچك غربي راست، كتيبه بالاي در كوچك غربي چپ ، كتيبه قسمت فوقاني پنجره و… است. درسمت چپ سراسري ورودي ياصحن حياط ، مسجد جنت سرا قرارگرفته كه به صورت هشت ضلعي طراحي شده وفاقد محراب است.  دربالاي در ورودي اتاق هايي قرارداشته كه درسالهاي اخيرمحل اداره اوقاف اردبيل بوده است . سنگهاي سياه ومكعب شكل دردوطرف درگاه تعبيه گرديده اند، كه از گورستان شهيدگاه به آنجا آورده شده و اكنون به عنوان سكو از آنها استفاده مي شود . وجه تسميه ميدان عالي قاپو نيز به مناسبت همين درگاه است كه درتركي به معناي « درعالي » خوانده مي شود گرفته شده، درقسمت داخلي درگاه نيز باقي مانده زنجيري كه مجرمان براي امان خواهي بدان متوسل مي شدند مشاهده مي شود. تاورنيه سياح فرانسوي آن را زنجير صليب گفته است .اين درگاه به حياط ذوزنقه ، شكلي به ابعاد ۲۶×۹۳ مترمنتهی مي شود كه ديوارهاي شرقي وغربي بلندآن ، به اتاق نماهايي ، محل نشستن زائران بوده است وكف حياط باتخته سنگهاي آهكي مفروش گرديده است .دوراهرو به عرض ۵/۱ متر دركنار ويك راهرو به عرض ۲متر در وسط، با دو حوض قرينه كه برخي معتقدند قبلاً مكان اين حوض ها ، ساختماني بوده است كه زائران را براي رفتن به سمت بقعه وهمراه داشتن سلاح ، كنترل مي كرده اند . اين زائران از نقاط دور ونزديك به زيارت بقعه مي آمدند.[۹]

      اما درديوار شمالي صحن حياط كه به سر در شاه عباسي معروف است داراي هشت طاق نما است كه باكاشي هاي معرق تزيين شده و در ورودي درميانه اين ديوار قراردارد.سردر شاه عباسي درزمان شاه عباس اول ساخته شده وكاشيكاريهاي ديوار وطاقهاي شمالي در۵۰ سال اخير تعمير وتكميل شده است. [۱۰]

 

  رواق يا قنديل خانه:

      در قنديل خانه به رواق يادارالحفاظ مربوط مي شود . رواق ياقنديل خانه ساختمان بلندي است به ابعاد ۵/۱۱×۶ متر كه هريك از دوضلع شمالي وجنوبي آن يعني در قسمت طولي ساختمان ، ۱۲ رواق يا ايوان مقبل هم در دوطبقه ساخته شده كه نمادي از ۱۲ امامي بودن است. سطوح كليه ديوارهاي آن بابهترين نقاشي وتذهيب طلا تزيين شد است . اين رواق از زاويه غربي ساختمان به وسيله دوپله مرمرين از قسمت شاه نشين جدامي شود و دري مشبك و فولادي كه در بعضي از  قسمت ها  داراي روكش  نقره مي باشد، محل جدايي رواق از شاه نشين است. دردورتا دور رواق به ارتفاع ۲متري از كف آن كتيبه اي است به خط نسخ وبرجسته بصورت گچ بري كه عباراتي درباب تصوّف ، عرفان ، مدح  و مشايخ بزرگ را دربرگرفته وكاراستاد ميرقوام الدين روضه خوان است. درحاشيه بالايي رواق دور تا دور سوره مباركه «الفتح » راخطاط مشهور دوره صفوي « محمد اسماعيل » به خط ثلث به رشته تحريردرآورده است.[۱۱]

       قنديل خانه يا رواق بقعه درزمان شاه طهماسب اول ساخته شده است وچون محل تدريس بوده،  طاق نماهاي طبقه فوقاني آن به بانوان اختصاص داشته است .پرچم جنگ چالدران با چوب خيزران به ارتفاع پنج متر درميانه ديوار شمالي رواق نصب شده و تنها پارچه سبز رنگ آن تعويض گرديده است. در سال ۹۴۶  ه.ق به دستور شاه  طهماسب  اول ، فرشي  براي قنديل خانه بافته مي شود كه  از  نفيس ترين وگرانبهاترين فرشهاي جهان به شمار مي رفته است وبه نام فرش اردبیل مشهور می باشد وهم اکنون درموزه ویکتور یاآلبرت لندن نگهداری می شود.. پس از بافتن فرش نقشه آن رابرروي گنبد وگهواره سقف، تالار « قنديل خانه » به صورت مطلّا نقاشي مي كنند به طوريكه تصور مي شده هريك از نقشه ها ، اصل وتصوير ، عكسي از ديگري است كه برآئينه نقش بسته است.اين فرش به ابعاد ۳۵/۵ × ۳۸/۱۱ متر و با نقشي ريزبافت وتاروپود ابريشمي ، ورد شماره ۵۰ كه مجموع گره هاي آن به ۳۲ ميليون عدد تخمين زده شده است . هرچند محل بافت آن به روشني معلوم نيست، ولي چون نام مقصود كاشاني بر آن نوشته شده ، به احتمال قوي قالي كار استاد مقصود كاشاني است كه درآذربايجان بافته شده است. درمتن قالي مذكور ، بيتي از حافظ بدين مضمون بافته شده است:

جز آستان توام درجهان پناهي نيست           سرمرا بجز اين در پناهگاهي نيست[۱۲]

 

  شاه نشين:

       درانتهاي غربي رواق قنديل خانه محوطه اي با اختلاف ارتفاع ۷۰سانتي متر وپله مرمرين وجوددارد كه به نام شاه نشين معروف است . قسمت شاه نشين به وسيله پنجره فلزي ازرواق جداشده است . در روبرو ‏ ، يعني منتهي اله شاه نشين درورودي به مقبره شيخ صفي الدين قراردارد وآخرين در ازكل مجموعه به مقبره شيخ محسوب مي شود . درابتداي ورودي مجموعه شيخ صفي تا مقبره او ‏، روي هم ۷ در وجود داشته است كه نشان دهنده مرحله عرفاني بوده است. آخرين درورودي مقبره شيخ قبلا از روكش زيبايي از طلاي ناب پوشيده بوده . درقسمت سمت راست شاه نشين اتاقكي است كه درسابق محل نگهداري روپوش هاي ارزشمند  مقابر شيخ صفي الدين و شاه اسماعيل بوده است و در قسمت چپ شاه نشين درمقبره شاه اسماعيل وحرمخانه قرار گرفته است .[۱۳]

     بطورکلي ديوارهاي رواق وشاه نشين باگچ بريها ونقاشيهاي الوان ممتاز پوشيده گشته ودر حاشيه اتاقها وديوارها آياتي از قرآن مجيد وسلسله مشايخ شيخ صفي الدين گچ بري شده كه قسمتي ازآن دراطراف شاه نشين ريخته ودرگوشه شمال شرقي شاه نشين بالاي در حرمخانه ،  متصل به شبكه نقره نوشته شده : «كتيبه مير اسدالله بن آقا مير قوام الدين روضه خوان » شاه نشين به طول ۷۰/۵ متر وعرض ۸۰/۴ متربوده وكف آن به اندازه ۴۰ سانتي متر از كف رواق بالاتر مي باشد كه به وسيله نرده آهني مستور از ورق نقره از يكديگر جدا مي شود . درديوارهاي شاه نشين ۴ درنقره كوب موجود است كه از نظر نقره كاري داراي اهميت مي باشد ودرروي يكي ازاين درها اشعار زير به خط نستعليق طلايي رنگ خوانده مي شود:

چون به دور شــه جهان عباس     كه بود صيت دولتش به دوام

بهر اين آستان عــــــرش نشان     كه مقام مـــلائک است مــدام

خان بن خان قليــــــج مهرانـي     كرد نذر دري ز نقــــــــره فام

هاتفـــــــي گفت هــر تاريخش     در  به  دولت گشاد باد مــــدام۲

 

 

 

  فرمان شاه طهماسب:

     اين فرمان بين پنجره دوم وسوم مرتبه پايين، نماي رواق سنگ مرمري به عرض ۳۱/۱ متر وبلندي ۱۵/۱متر دروسط قابي از كاشي معرق به ديوار نصب گشته كه فرماني درباب منع منهيات از شاه طهماسب اول صفوي روي آن حک شده وعبارت آن به شرح زير مي باشد: « بعد حمدالله وحسن توفيقه چون به ميامين توفيقات صدرنشين اولياء الله معروفه وبركات تأييدات صاحب تمكين اصفياء الله المعين به انوار مهر آثار عزيه عزاي هدايت شعار ولايت ودثار نواب اعلي عالي حضرت سلطان السلاطين بالارث والاستحقاق ضل الله في الافاق السلطان بن سلطان ابوالمظفر السلطان شاه طهماسب الصفوي الحسيني بهادرخان خلدالله تعالي ملكه وسلطانه وابداكرامه واحسانه لامع وهويدا است وخطاير فيض ماثر عليه علویه صفيه صفويه تالي مشاهد مقدسه وعتبات سدره مرتبه است»  همچنانچه درآن روضات منوره عمال از جرعت اظهار بدعت ممنوع شده حكم گشته كه جمع مجاوران و زايران وساكنان از تكاليف غير مشروعه مصون بوده امر خير اثر وفرمان قضا وقدر شرف صدور يافت كه در دارالارشاد اردبيل وولايات همان قاعده حسنه رامنظور داشته … شلبافي محترقه ورسم الاحتساب طلبي از ساكنان وغيرآنجا ننمايندتا به مصدوقه ومن دخله كان آمنا مشاهد عالميان ومنظور جهانيان گردد وبعد از شرف توبه نصوح وفتح ابداب نصرت وفتوح بنابركمال توجه خاطر انوار به ترويج شرح مظهر وغايت اهتمام امر به معروف ونهي از منكر فرمان قضا جريان عز اصدار يافت كه در دارالارشاد مذكور و ولايات به دستوري كه در عساكر منصوره وممالك محروسه شرابخانه وپنج خانه ومعجون خانه و بوره خانه وبيت اللطف و قمارخانه و قوالي وكبوتر بازي منع شد و مستوفيان كرام  مال وخراجات آنها را از دفاتر اخراج نموده ومن بعد اطلاقي ننمايند واحدي به امري از امور غيرشرعيه مثل ريش تراشيدن وطنبور زدن ونرد باختن وبدعت تعزيت … واداشتن وخدمات امردان در حمامات وارتكاب امور غير مشروعه اشتغال ننمايند وپيرامون نگردند. «فمن بدله ماسمعه فانما اثمه علي الذين يبدلونه وخلاف كننده از مردودين درگاه الهي ومطرودين بارگاه شاهي خواهدبود ودرسلك اولئك عليه لعنه الله والملائكة والناس اجمعين منسلك خواهد گشت واز مرحمت نسبت به سكنه آنجا به اهتمام وافاضت وافادت شاهي خليفه … امیر معين الشريعه والدين امير الاوحدي به ظهورپيوست به تاريخ شهر ذيحجه الحرام سنه ۹۳۲ه.ق كتبه حسن »[۱۴]

 

    مقبره شيخ صفي الدين ياگنبد الله الله:

      درجنوب غربي قنديل خانه و برروي قبر شيخ صفي الدين ، گنبد الله الله برروي ازاره سنگي هشت ضلعي بنا شده كه ارتفاع آن درحدود ۵/۱۷متر است . فضاي داخلي مقبره زيرگنبد ، تقريبا ۶ مترقطردارد وديوارهاي آن از پايين به ارتفاع تقريبي۲متر چوبكاري زيبایی شده است وبقيه ارتفاع كه قريب ۱۵ متر مي شود وبه شكل استوانه مي باشد، ازپارچه هاي نقاشي شده به سبك دوره صفويه پوشيده شده مقبره صندوق منبت كاري گرانبهايي به ابعاد ۵/۳×۵/۱×۸/۱ متر، كه به وسيله ماهرترين استادان دوره صفويه ساخته شده وجزو اشياء گرانبهاي بقعه به شمار مي رود ، برروي قبر شيخ صفي الدين قرار گرفته است . دورتادور قسمت حاشيه بالاي اطراف صندوق كتيبه زير به خط رقاع زيبايي از چوب كنده كاري نصب شده است: « هذا مرقد المنوره ومضجع المتبركه الشيخ الرباني والعارف الصمداني ، كاشف اسرار الحقيقه ، محيي مراسم الطريقه ، حامي مفاخر الابرار ، حاوي مناقب الاخيار ، المكذم باليقين بانظار الخلائق علي العموم والاطلاق قطب العارفين ، سلطان المحققين ، امام قدوه اولياء الله الواصلين الي الفتح ، صفي الحق والمله والدين ، اسحق اجري الله تعالي آثار بركاته في الاطراف وآلافاق المعزز القدسيه المخصوص بارشاد الجنه والانسيه »[۱۵]

      درمحوطه زيرگنبد به غيراز مقبره شيخ صفي الدين ، سه گور ديگر نيز موجود است كه يكي از آنها متعلق به شيخ حيدر ، پدر شاه اسماعيل مي باشد و۲ گوردیگر نیز متعلق به شيخ صدرالدين موسي وشيخ ابراهيم است. گنبد مزبور رابه مناسبت اينكه كلمه «الله» به صورمختلف باكاشيهاي آبي رنگ برجداري آجري آن منقوش گرديده است ، به نام گنبد « الله الله» مي خوانند ، تاج گنبد نيز كه از آجر وكاشي ساخته شده ، برتارك وقله آن ، چهار گوي به هم چسبيده برنزي مطلا قرارگرفته وبين تاج گنبد وجدار استوانه اي آن ، از بيرون ، كتيبه اي باخط نسخ نوشته شده كه عده اي معتقدند ، شيخ صدرالدين موسي آنهارا از قرآن كريم انتخاب نموده است كتيبه به اين شرح است:

« بسم الله الرحمن الرحيم ،اشهدالله انه لااله الاهو، والملائكه واولوا العلم قائما بالقسط ، لااله الا هوالعزيز الحكيم* . ان الدين عندالله الاسلام**. هوالحي الذي لااله الًاهو ، فادعوه مخلصين له الدين : الحمدالله رب العالمين*** . ذلكم الله ربكم لااله الاهو ، خالق كل شيء فاعبدوه وهو علي كل شيء وكيل**** . لاتدركه الابصار وهويدرك الابصار وهوالطيف الخبير***** .

دردوسمت بيروني پنجره دومربع طلايي رنگ باكاشي معرق وجوددارد كه در هريك كلمه مقدس « الله» بااسامي مباركه محمد، وعلي، به صورت تكرار ومعكوس جهت يكديگر باكاشي ، گل زيبايي ساخته اند. درسطح خارجي استوانه گنبد وقسمت شمالي آن دردايره اي از كاشي زيبا، نام سازنده گنبد الله الله بدين صورت نقش بسته است: « عمل عبدالفقير الراجي الي عفوالصمد عوض            بن محمد »[۱۶]

  

مقبره شاه اسماعيل:

      اين مقبره درقسمت جنوبي طرف شرقي شاه نشين قراردارد ومحوطه مقبره اتاق مربع شكلي است به ابعاد ۵/۲×۵/۳ متر كه از داخل به ارتفاع ۳ متر باكاشي هاي لاجوردي زيبا ونقوشي ازآب طلا پوشيده شده است ، دروسط ديوار سمت چپ از در ورودي قطعه سنگي نصب شده ، كه دورتادور ديوارهاي جانبي آن از كتيبه بسيار نفيسي به خط ثلث تزيين يافته كه اثر استاد عليرضا عباسي است.[۱۷]

      برروي گور شاه اسماعيل صندوق مرصع وفوق العاده ارزشمندي قرارگرفته كه از خاتم ، منبت عاج فيل ، طلا ، چوب صندل ، سنگ فيروزه وسيم هاي نقره است واين صندوق بنا به قول آقاي پروفسور پوپ شرق شناس معروف آمريكايي نتيجه زحمت ، كار ، عقيده وايمان ماهرترين استادان دوره صفويه مي باشد از برجسته ترين شاهكارهاي صنايع ظريفه بوده ودر ضلع جنوبي آن وسط گل ، عاجي باخط ريز نوشته شده:« عمل استادمقصود علي…» نقش بسته است.[۱۸]

       گنبد كاشي كاري شده آرامگاه شاه اسماعيل كه به نسبت گنبد الله الله كوچكتر است ، به سال ۱۰۵۷ هجري قمري درزمان شاه عباس دوم ساخته شده است وسطح بيروني گنبد واستوانه بدنه آرامگاه از كاشي هاي فيروزه اي وسفيد ، زرد ومشكي به شيوه موزوني پوشيده شده وبرتارك گنبد طوق زريني درميان پنج تيغه شمشير منحني نصب شده است كه نماينده اسلحه ۵ خاندان معروف قزلباش كه شاه اسماعيل را در رسيدن به سلطنت همراهي كرده اند ونمايانگر قدرت دفاعي صفويه است.[۱۹]

 

  حرمخانه:

    از قسمت شاه نشين ، درنقره اي ديگري از كنار آرامگاه شاه اسماعيل ، بايك راهروكوچك به اتاقي با ابعاد ۴×۵ متر مربوط مي شود كه به مناسبت وجود گورهاي بانوان خاندان صفوي به حرمخانه معروف است . كف اين اتاق از نمدهاي كهنه وفرسوده اي مفروش شده كه از جهت نقش وقدمت بسيار نفيس وارزنده مي باشد. برروي گورهاي حرمخانه نيز صندوقهاي چوبي كوچكي قرارگرفته كه نموداري ازآثار منبت كاري قديم وارزشمند بقعه محسوب مي شوند .آنها مجموعاً درزيرگنبد حرمخانه قرار دارند، اين گورها به افراد زير متعلق اند:

الف – همسر شيخ صفي الدين اردبيلي ، بی بی فاطمه خاتون كه به سال ۷۳۵ هجري قمري درگذشته است يعني درهمان سال چند روز بعد از مرگ شيخ صفي

ب- دختر شيخ صفي الدين كه دو روي صندوق آن نوشته شده «عمل استاد عثمان بن احمد المراغي»

ج – سيد صدرالدين موسي، كه به سال ۷۹۲ هجري قمري درگذشته است.

  • سلام الله بن خليل الله صفوي كه درسال ۹۰۹ هجري قمري فوت نموده است.

 ﻫ – مرشد قلي آقا بن الله قلي آقا ايشيك آقاسي وقبور ديگري از بزرگان ونزديكان خاندان صفوي وبرخي ديگر موجوداست. [۲۰]

      حرمخانه كه از منازل مسكوني شيخ صفي بوده محل سكونت عيال شيخ صفي بی بی فاطمه خاتون بوده كه داراي گنبدي است به سبك ايلخاني تودرتو ساخته شده است. قسمت بالاي در ورودي حرمخانه سه لوح گچ بري زيبايي كه درمتن آن نيز به خط كوفي ، شهادتين نيز گچ بري شده است . حاشيه سرلوح با سخنان مختلف شاه عباس واسليمي هاي خرطوم فيلي قاب گرفته شده است برلنگه راست درب ورودي  حرمخانه نيز كتيبه اي فلزي نصب شده كه حاوي اشعار وادبيات زيراست:

       
 
خواجه  چوپانی از صدق و یقین

به   درگاه   صفی    قدوه   دین

هادی   مقصد    دلهای    حزین

فیض   اتمام    چو   آثار    مبین

 

 

 
چون به دوران  شاه این  عباس

این در نقره  نمودند  چو    نذر

برسد  کعبه   اصحاب    کمال

یافت  از  تولیت  شیخ  ابدال

 

 

 

 

 

 

 

 

فردی  اندیشه  تاریخش   کرد            گفت  باب  سلیم  از   خلد   برین [۲۱]

 

چيني خانه:

       چيني خانه كه درسمت شرقي رواق بقعه واقع شده بنايي است تقريباً هشت ضلعي كه درچهار طرف داراي قسمت های روجي طاق مانند بوده وقطربنا تقريباً ۱۸متر مي باشد كه دروسط ضلع های آن نماهايی به جز قسمت شمالي كه در ورودي راتشكيل مي دهد ، دوپنجره روي هم قراردارد ودركنار اين طاق نماهایی درداخل ديوار قفسه هايي ساخته اند كه باتزئينات چوبي باكلمه الله زينت يافته اند ، جاي  مناسبي براي كتاب واشياء قيمتي بقعه تعبيه كرده اند كه به صورت ويترين ازآنها استفاده  مي شود .سقف چيني خانه كه از گنبد نسبتا بزرگ و وسيعي تشكيل ، واز داخل باگچ بري ونقاشي هاي زيباي عصرصفوي رنگ آميزي وطلاكاري شده است ، شاهكارهايي از صنايع ظريفه ومعماري قرن يازدهم هجري محسوب مي شوند.درقسمت پاييني سقف ازداخل يعني دربالاي طاق نماهاي پنج ضلعي ، گچبري هاي توخالي ساخته شده كه گويا جاي ظروف چيني بوده است. چيني هاي بقعه درزمان شاه عباس اول از چين به اردبيل آورده شده و به  قولي هدايايي  بوده است كه  امپراتور چين « سلسله مينگ» به شاه عباس داده  كه تعداد آنها  به ۱۴۰۰ قطعه مي رسيده است وشيخ بهايي به امر شاه عباس چيني خانه رابا ۱۲۵۶ حفره براي حفاظت اين چيني ها بنا مي كند .[۲۲]

   ازچيني هاي مذكور ۸۳۵ عدد آنها ممهور به مهر شاه عباس با سجع « بنده ی شاه ولايت عباسي» ومهري به خط چيني داشته كه متعلق به سازنده آنهابوده است ، امروزه ظرف هايي از چيني را كه داراي زمينه سفيد ونقش هاي آبي باشند به اعتبار ظروف بقعه شيخ صفي يا طرح شيخ صفي يا شاه عباسي مي گويند.[۲۳]

 

 

 شهيدگاه:

       درضلع شرقي وجنوبي بقعه محوطه نسبتاً وسيعي وجوددارد بنام شهيدگاه ، اطلاق نام شهيدگاه به اين قسمت از بقعه اززمان شاه اسماعيل اول متداول شده است . زيرا او كه درسال ۹۱۵ هجري قمري از جنگ شيروان مراجعت مي كرد . جسد پدر وعده اي از بزرگان صفويه راكه در ركاب سلطان حيدر ، وخود او وسپس درجنگ چالدران وبه شهادت رسيده بودند به اردبيل آورد ، پدرش رادر كنار گور شيخ صفي وديگر شهدا را در محوطه گورستان مذكور به خاك سپردند واز آن زمان ، آنجا به نام شهيدگاه نام گرفته است . شهيدگاه درزمان سلاطين صفوي حائز اهميت زيادي بوده است،  زيرا محل خاكسپاري سرداران وبزرگان سپاهي دوره صفويه محسوب مي شده است وسنگ گورهاي آن بطور عموم از مرمر وياسنگ سياه خارا كه به شكل مكعب مستطيل ساخته اند ، بوده است كه پنج جانب بيروني آنها باحجاريهاي بسيار زيبا از گل وبوته ، آيات وسوره هاي قرآن مجيد واشعار فارسي منقوش شده كه واز جهت تاريخي وهنري قابل توجه اند ،متأسفانه اين سنگها عموماً خردشده ودرگوشه اي تلمبار گرديده اند .و بعدها جهت ساخت سرباز خانه اردبیل دردوره پهلوی قسمت اعظمی ازسنگ قبرهای فوق رامصرف کرده اند.[۲۴]

 

 

فهرست منابع:

کتب:

 

۱-  ابن بزاز ، درویش توکل بن اسماعیل ، صفوه الصفا ، تصحیح ؛ غلامرضا طباطبایی مجد ، تهران ، انتشارات تابش ، ۱۳۷۳

۲-  افشار سیستانی ، ایرج ، نگاهی به آذربایجان شرقی ، تهران ، انتشارات بهمن ، ج اول ، ۱۳۶۹٫

۳-  امیری، پیمان ، درجستجوی هویت شهری اردبیل ، انتشارات وزارت مسکن وشهرسازی ، تهران،   ۱۳۸۴

۴-  الئاریوس ، آدام ، سفرنامه اولئاریوس ، ترجمه احمدبهپور ، تهران : انتشارات ابتکار ، ۱۳۶۳٫

 ۵- صفری، بابا ، اردبیل درگذرگاه تاریخ ، جلد ۱و۱و۳، دانشگاه آزاد اسلامی ، واحداردبیل ، چاپ   دوم ، ۱۳۷۰

۶-  دانشنامه ایران واسلام ، بنیاد دایره المعارف اسلامی ، شماره ۱۱، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی ، ۱۳۷۰

-۷پارسا دوست ، منوچهر ، شاه اسماعیل اول پادشاهی بااثرهای دیرپای درایران وایرانی ، تهران ، انتشارات شرکت سهامی انتشار، ج اول ، ۱۳۷۵

۸ – پیگولوسکایا، تاریخ ایران ازدوران باستان پایان سده ی هجدهم میلادی ، ترجمه کریم کشاورز ، تهران، انتشارات پیام ، جلد سوم ، ۱۳۵۳

۹- ترکمان ، اسکندربیگ ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تصحیح ؛ ایرج افشار ،  ۲جلد ، تهران ، ۱۳۳۴

۱۰- جامعی ،بیوک ، نگاهی به آثار وابنیه تاریخی اردبیل ، انتشارات علمی وفرهنگی اردبیل ، ۱۳۷۲

۱۱-  جعفریان ، رسول ، دین وسیاست دردوره صفوی ،قم ، انتشارات انصاریان  ، ۱۳۷۰

 ۱۲- دایره المعارف بزرگ اسلامی ، جلداول ، آب ، آل داود ، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی ، زیرنظر کاظم بجنوردی ، تهران ، ۱۳۶۹

۱۳- حسینی ، سیداحمد، تراجم الرجال ، ۲جلد ، قم ، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی

 ۱۴- حموی ، یاقوت ، معجم البلدان ، جلداول، تهران ، ۱۹۶۵م

 ۱۵- خواندمیر ، امیرمحمود، تاریخ شاه اسماعیل وشاه طهماسب صفوی ،ذیل تاریخ حبیب السیر، تصحیح مرحوم دکتر محمدعلی جراحی ، تهران ، نشر گستره ، ۱۳۷۰

۱۶- دفتر کنگره مقدس اردبیلی ، اردبیل گنجیه شیخ صفی وعالمان اردبیل ، قم ، انتشارات سلمان فارسی ، ج اول ، ۱۳۷۵

۱۷- دلاواله ، پیترو، سفرنامه پیترو دلاواله ، ترجمه شعاع الدین شفا ، تهران ، بنگاه ترجمه  و نشر کتاب ،۱۳۴۸ 

 ۱۸- دهخدا ، علی اکبر، لغت نامه ، حروف الف وت ، تهران ، دانشگاه تهران ، ۱۳۷۲

  ۱۹- دیباج ، اسماعیل ، آثارباستانی وابنیه تاریخی آذربایجان ، تهران، انتشارات شورای مرکزی ، ۱۳۴۶

 ۲۰- روملو حسن بیگ، احسن التواریخ ، تصحیح عبدالحسین نوائی ، تهران فرهنگستان ادب   وهنرایران ، ۱۳۴۹

 ۲۱-  سیوری ، راجر ، ایران درعصرصفویه ، ترجمه ، کامبیز عزیزی ، تهران ، انتشارات سحر ، ۱۳۶۶

۲۲-  شوستر والسر، سیبیلا، ایران صفوی ازدیدگاه سفرنامه های اروپائیان ، ترجمه ؛ غلامرضا ورهرام ، تهران ، امیرکبیر ، ج اول ، ۱۳۶۴

 ۲۳- شهبازی شیران ، حبیب ، مجموعه شیخ صفوی دراردبیل ، اردبیل ، انتشارات آرتا ،۱۳۷۲

 ۲۴- شهبازی شیران ، حبیب ، جغرافیای اردبیل ، جلداول ،اردبیل ، نشرآرتا ، ج اول ،۱۳۷۲

 ۲۵- شیروانی ، میرزازین العابدین ، ریاض السیاحه ، تصحیح؛  اصغر حامد ربانی ، تهران ،  انتشارات سعدی ، ۱۳۳۷

۲۶- صنیع الدوله ، محمدحسن خان ، مراه البلدان ، تصحیح عبدالحسین نوایی ومیرهاشم محدث ، تهران ، دانشگاه تهران ، ۱۳۶۸

۲۷- عباداله زاده ملکی ، جمشید، اردبیل شهرمقدس ، تهران، انتشارات امیرکبیر ، ۱۳۴۶

 ۲۸- قمی ، قاضی احمد ، خلاصه التواریخ ، به تصحیح ؛ احسان اشراقی ، ج اول ، تهرن ، ۱۳۵۹

 ۲۹- کارنگ ، عبدالعلی ، آثارباستانی آذربایجان ، جلد اول ، تبریز، انجمن آثارملی ایران ، ۱۳۵۱

 ۳۰- کریستی ، ویلسون ، تاریخ صنایع ایران ، ترجمه عبدالله فریار، تهران ، انتشارات فرهنگسرا ، ۱۹۳۸م

 ۳۱-  لسترنج ،کی ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمه: محمودعرفان ، تهران : انتشارات علمی وفرهنگی ، ۱۳۶۴

۳۲-  مزاوی ، میشل ، پیدایش دولت صفوی ، ترجمه، یعقوب آژند ، تهرن ، نشر گستره ، ۱۳۶۳

۳۳-  مستوفی قزوینی ، حمدالله ، نزهه القلوب ، به کوشش محمد دبیر سیاقی ، تهران ، ۱۳۳۶

۳۴-  مقدسی ، ابوعبدالله، احسن التقاسیم فی معرفه الاقاسیم ، ترجمه علینقی منزوی ، ۲جلد، تهران ، ۱۳۶۱

۳۵-  موسوی اردبیلی ، فخرالدین ، تاریخ اردبیل ودانشمندان ، نجف اشرف ، ۱۳۴۷

۳۶- میرخواند، محمد، روضه الصفا، تهران ، چاپ خیام ، ۱۳۳۹

۳۷- ویور، مارتین ای ، مسایل حفاظتی ۵ بنای تاریخی ایران ، ترجمه کرامت اله افسر، تهران : سازمان حفاظت آثارباستانی ، ۱۳۶۵

۳۸-  هینتس، والتر، تشکیل دولت ملی درایران ، ترجمه کیکاوس جهاندارای تهران ، کمیسیون معارف ، ۱۳۴۶

نشریات:

 

 ۱- نشریه : فرهنگ اردبیل ، جمال الدین صفوی ، «گوشه ای از تاریخ ایران» ، شماره ۱ ، سال ۱۳۲۸

۲- نشریه : تماشای زندگی ، یوسف معماری، گنجینه تاراج شده بقعه شیخ صفی ، شماره های ۱۰،۹،۱۱ ، دی، بهمن، اسفند، ۱۳۷۲

۳مجله بررسیهای تاریخی ، داریوش به آذین ، مقاله اردبیل، شماره ۴، سال یازدهم ، ۱۳۶۵

۴- مجله سبلان، حبیب شهبازی شیران ، مجموعه بقعه شیخ صفی وشناخت آن ، شماره ۲،۴، ۶،۷

۵- مجله نشردانش ، جمشید کیانفر، تاراج یاامانت ، سال ۱۳ ، شماره ۶

۶- کیهان فرهنگی، میرهدایت حصاری، سرنوشت ملال انگیز کتابخانه تاریخی اردبیل، سال سوم ، شماره۱۰ ، دی ماه ۱۳۶۵

۷- مجله نشردانش، ایرج افشار، عرض کتابخانه خانقاه اردبیل ، سال ۱۴،شماره ۱و۲

۸- مجله سیمرغ، شهریار ضرغام ، گنجینه بقعه شیخ صفی الدین ، شماره ۱۲و ۱۳٫

 

 

 

[۱] شهبازی شيران ، حبيب ، مجموعه شيخ صفي در اردبيل ، نشرآرتا، ۱۳۷۲، ص۱٫

[۲] ابن بزاز اردبيلي، صفوه الصفا، تصحيح غلامرضا طباطبايي ، تهران ، انتشارات ثابتي ، ۱۳۷۳، ص۹۸۶٫

[۳]خواند میر، امير محمود ، تاريخ شاه اسماعيل و شاه طهماسب صفوي ، تصحيح محمدعلي جراحي ، تهران ، نشرگستره ۱۳۷۰،ص۳۴-۳۷

[۴] الئاریوس ، آدام ، سفرنامه آدام اولئاریوس ، ترجمه: احمد بهپور ، تهران ، انتشارات ابتکارنو، ۱۳۶۳، ص ۱۳۲

[۵] خواند میر، امیر محمود،ص ۳۷-۳۶

[۶] معماری ، یوسف، تابستان ودیدنیهای اردبیل، مجله تماشای زندگی ، سال دوم ، شماره ۳,۴، خرداد وتیر ۷۳ص ۲۳

[۷] صفری ، بابا ، ص ۲۱۳

[۸] همان ، ص ۲۰۲ – ۲۰۳

[۹] جامعی ، بیوک ، نگاهی به آثار وابنیه تاریخی اردبیل ، اردبیل، انتشارات علمی وفرهنگی ، ۱۳۷۲، ص ۹۶

[۱۰] صفری ، بابا، جلد دوم ، ص ۲۲۱

[۱۱] نگاهی به آثار وابنیه تاریخی اردبیل ، ص ۱۰۶-۱۰۷، انتشارات علمی وفرهنگی ، ۱۳۷۲

[۱۲] صفری ، بابا ، ص ۲۲۲

[۱۳] صفری ، بابا، ص ۲۳۰-۲۳۲

[۱۴] جامعی ، بیوک ، نگاهی به آثار وابنیه تاریخی اردبیل ، (انتشارات علمی وفرهنگی) ، ۱۳۷۲، ص ۶۲

[۱۵] ویور ، مارتین ای ، مسیل حفاظتی ۵ بنای تاریخی ایران ، ترجمه کرامت اله افسر، تهران ، سازمان حفاظت آثار باستانی ،۱۳۶۵، ص ۴۹-۵۱

* سوره آل عمران ، آيه ۱۸٫

** سوره آل عمران ، آيه ۱۹٫

*** سوره المومن ، آيه ۶۵                                    

**** سوره انعام ، آيه ۱۰۲

***** سوره انعام ، آيه ۱۰۳٫

[۱۶]   ويلسن، كريستي ، تاريخ صنايع ايران ، ترجمه عبدالله فريار، تهران ، انتشارات فرهنگسرا، ۱۹۳۸، ص ۲۰۳٫

  [۱۷] دیباج ،اسمعیل ، آثار باستانی وابنیه تاریخی آذربایجان ، تبریز۱۳۲۸، ص ۳۶

[۱۸] جمال الدین صفوی ، نشریه فرهنگ ایران ، مقاله گوشه ای از تاریخ ایران ، بابا صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، جلد دوم ، ص ۲۳۷-۲۳۸

[۱۹] شهبازی شیران ، حبیب، مجموعه شیخ صفی در اردبیل، ص ۱۰۸ ، ویور، مارتین آی ، مسایل حفاظتی ۵بنای تاریخی ایران ، ترجمه کرامت اله افسر، ص ۵۱

[۲۰] دیباج ، اسماعیل، تاریخچه فرهنگ اردبیل، تبریز۱۳۲۸، ص ۷۲

[۲۱] ترابی طباطبایی ، سیدجمال ، آثار باستانی استان اردبیل ، مهد آزادی ، تبریز، ۱۳۸۷

[۲۲] مجموعه بقعه شیخ صفی در اردبیل، ص ۱۱۲-۱۱۸

[۲۳] صفری ، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ ، جلد ۲، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل ، ۱۳۷۰، ص ۲۱۸-۲۱۹

[۲۴] صفری ، بابا ، ص ۲۸۰، – همچنین رجوع به کتاب جامعی ، بیوک، نگاهی به آثار وابنیه تاریخی اردبیل، ص۱۱۶

Filed in: مقالات
×

Post a Comment